नागपूर:-पर्यावरणपूरक पत्रावळी-द्रोण नामशेष होण्याच्या उंबरठ्यावर – सरकारचे लक्ष वेधण्याची गरज-(प्रतिनिधी : रमेश लांजेवार )

दिव्य भारत बीएसएम न्यूज : बुधवार : दिनांक : ०८ एप्रिल २०२६

पर्यावरणपूरक पत्रावळी-द्रोण नामशेष होण्याच्या उंबरठ्यावर – सरकारचे लक्ष वेधण्याच

नागपूर, | (प्रतिनिधी : रमेश लांजेवार ):-देशात झपाट्याने वाढत चाललेल्या आधुनिकतेच्या लाटेत पारंपरिक आणि पर्यावरणपूरक जीवनशैली मागे पडत चालली आहे. विशेषतः लग्नसमारंभ, धार्मिक कार्यक्रम आणि विविध सामाजिक सोहळ्यांमध्ये एकेकाळी वापरल्या जाणाऱ्या नैसर्गिक पत्रावळी-द्रोण आज नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत. त्यांच्या जागी प्लास्टिक, कागदी आणि थर्माकोलच्या पत्रावळी-द्रोणांचा वापर मोठ्या प्रमाणात होत असल्याने पर्यावरण आणि आरोग्यावर गंभीर परिणाम होत असल्याची चिंता व्यक्त केली जात आहे.

🌱 पारंपरिक पत्रावळींचे महत्त्व

पूर्वी ग्रामीण भागात पळस, मोहा, घोगरा, टेंबुर्णी, कुड्याची पाने यापासून पत्रावळी व द्रोण तयार केले जात. या पत्रावळींमध्ये जेवण केल्याने अन्नाचा स्वाद वाढत असेच, पण त्यातून नैसर्गिक पोषकतत्त्वेही मिळत असत. शिवाय, या पत्रावळी पूर्णतः जैविक असल्याने पर्यावरणावर कोणताही दुष्परिणाम होत नव्हता.ग्रामीण भागातील अनेक कुटुंबांचा उदरनिर्वाह या व्यवसायावर अवलंबून होता. महिलांसह कारागीर वर्ग पत्रावळी शिवण्याचे काम करून उत्पन्न मिळवत असे. त्यामुळे ही केवळ परंपरा नव्हे, तर रोजगाराचे एक महत्त्वाचे साधन होते.

⚠️ आधुनिक पर्यायांचे वाढते दुष्परिणाम

आजच्या काळात प्लास्टिक, थर्माकोल आणि रासायनिक प्रक्रियेतून तयार होणाऱ्या कागदी पत्रावळींचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे. हे पदार्थ पर्यावरणासाठी अत्यंत घातक ठरत आहेत.

प्लास्टिक व थर्माकोल सहज विघटन होत नाही.
जमिनीची सुपीकता कमी होते.
पशु-पक्ष्यांच्या आरोग्यावर परिणाम होतो.
अन्नाशी संपर्क आल्याने मानवी आरोग्यावरही दुष्परिणाम होतात.

तज्ञांच्या मते, या कृत्रिम पत्रावळींमधून विषारी घटक अन्नात मिसळण्याची शक्यता असते, ज्यामुळे दीर्घकालीन आजारांचा धोका वाढतो.

🌳 वृक्षतोडीचा परिणाम

पत्रावळी तयार करण्यासाठी लागणाऱ्या झाडांची मोठ्या प्रमाणात वृक्षतोड झाल्याने ही परंपरा अधिकच धोक्यात आली आहे. जंगलतोड, शहरीकरण आणि औद्योगिकीकरणामुळे नैसर्गिक संसाधनांची कमतरता निर्माण झाली आहे.यामुळे केवळ पर्यावरणाचा समतोल बिघडत नाही, तर ग्रामीण भागातील रोजगारही कमी होत आहे. पूर्वी ज्या झाडांवर आधारित उद्योग चालत होते, ते आज नामशेष होण्याच्या उंबरठ्यावर आहेत.

👩‍🌾 ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम

पर्यावरणपूरक पत्रावळी-द्रोण बंद पडल्याने ग्रामीण कारागिरांच्या रोजगारावर मोठा परिणाम झाला आहे.

महिलांचे स्वयंरोजगार बंद झाले
लघुउद्योगांची घसरण झाली
आर्थिक संकट निर्माण झाले

ग्रामीण भागातील अनेक कुटुंबे आज बेरोजगारीच्या समस्येला सामोरे जात आहेत.

🏛️ सरकारकडे अपेक्षा

सरकारने प्लास्टिक बंदीबाबत अनेक ठोस निर्णय घेतले असले तरी पत्रावळी-द्रोणांच्या बाबतीत अद्याप प्रभावी धोरण दिसून येत नाही. यासाठी खालील उपाययोजना आवश्यक आहेत:

प्लास्टिक व थर्माकोल पत्रावळींवर कठोर बंदी लागू करणे
पर्यावरणपूरक पत्रावळी उत्पादनाला अनुदान देणे
ग्रामीण भागात प्रशिक्षण व रोजगार निर्मिती योजना राबवणे
वृक्षलागवडीवर भर देणे
पारंपरिक उद्योगांना प्रोत्साहन देणे

🌍 पर्यावरण आणि आरोग्यासाठी गरज

पर्यावरणपूरक पत्रावळींचा वापर हा केवळ परंपरा जपण्याचा विषय नाही, तर तो आरोग्य आणि पर्यावरण संरक्षणाशी थेट संबंधित आहे.

जैवविघटनशील असल्याने प्रदूषण कमी होते
अन्नाची गुणवत्ता टिकून राहते
पशुपक्ष्यांना अन्न उपलब्ध होते
पर्यावरणीय संतुलन राखले जाते

📢 जनजागृतीची आवश्यकता

आजची तरुण पिढी आधुनिकतेकडे वळली असली तरी पर्यावरणपूरक पर्याय स्वीकारण्याची गरज आहे. समाजात जनजागृती करून पारंपरिक पद्धतींचे महत्त्व पुन्हा अधोरेखित करणे आवश्यक आहे.पर्यावरणपूरक पत्रावळी-द्रोण ही आपल्या संस्कृतीची, आरोग्याची आणि पर्यावरणाची अमूल्य परंपरा आहे. मात्र, आधुनिकतेच्या आहारी जाऊन आपण या परंपरेपासून दूर जात आहोत. जर वेळेत उपाययोजना केल्या नाहीत, तर ही परंपरा पूर्णपणे लुप्त होण्याची शक्यता आहे.सरकार, समाज आणि प्रत्येक नागरिकाने एकत्र येऊन पर्यावरणपूरक जीवनशैली स्वीकारली, तरच निसर्गाचे रक्षण आणि पुढील पिढ्यांसाठी सुरक्षित भविष्य निर्माण होऊ शकते.

✍️ लेखक : रमेश कृष्णराव लांजेवार (स्वतंत्र पत्रकार)
📍 नागपूर

दिव्य भारत बीएसएम न्यूज
मुख्य संपादक – डॉ. भागवत महाले
📞 संपर्क : +91 8208180510
🌐 www.divyabharatbsmnews.com