दिव्य भारत बीएसएम न्यूज : गुरुवार , दिनांक 29 ऑक्टोबर 2026

मुक्या जीवांची तहान भागवण्यासाठी ग्रामस्थ आणि विद्यार्थ्यांचा पुढाकार! कोचाळे येथे श्रमदानातून वनराई बंधाऱ्याची उभारणी
५० विद्यार्थ्यांसह ग्रामस्थ, शिक्षक आणि पालकांचा उत्स्फूर्त सहभाग; जलसंधारणासोबतच विद्यार्थ्यांना निसर्गसंवर्धनाचा प्रत्यक्ष धडा

दिव्य भारत बीएसएम न्यूज
पालघर | (प्रतिनिधी : सौरभ कामडी ):-
कोचाळे (पालघर) : यंदाच्या पावसाळ्यात अपेक्षेपेक्षा कमी पाऊस झाल्याने पालघर जिल्ह्यातील अनेक भागांमध्ये पाणीटंचाईचे संकट अधिक गडद होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. पावसाचे प्रमाण कमी राहिल्यामुळे धरणे, विहिरी, ओढे आणि नाले यांच्या पाणीपातळीवर परिणाम होत असून, आगामी उन्हाळ्यात पाणीटंचाईचा प्रश्न गंभीर होण्याची चिंता व्यक्त केली जात आहे. अशा परिस्थितीत केवळ माणसांच्याच नव्हे, तर पशू-पक्ष्यांच्या पाण्याच्या गरजेचा विचार करून ग्रामपंचायत कारेगाव-कोचाळे, कोचाळे येथील ग्रामस्थ आणि जिल्हा परिषद शाळेतील विद्यार्थ्यांनी एकत्र येत सामाजिक बांधिलकीचा सुंदर आदर्श निर्माण केला आहे.कोचाळे गावालगतच्या ओढ्यावर ग्रामस्थ, शिक्षक, पालक आणि विद्यार्थ्यांनी एकत्रित श्रमदान करून वनराई बंधाऱ्याची उभारणी केली. पावसाचे पाणी अडवून ते स्थानिक परिसरात साठवून ठेवण्याच्या या उपक्रमामुळे उन्हाळ्यात पाण्याच्या शोधात भटकणाऱ्या पशू-पक्ष्यांना मोठा दिलासा मिळण्याची अपेक्षा आहे. विशेष म्हणजे, या उपक्रमात जिल्हा परिषद शाळेतील तब्बल ५० विद्यार्थ्यांनी उत्साहाने सहभाग घेतला. लहान वयातच जलसंधारण, श्रमप्रतिष्ठा आणि पर्यावरण संवर्धनाची जाणीव विद्यार्थ्यांमध्ये रुजवण्याच्या दृष्टीने हा उपक्रम महत्त्वपूर्ण ठरला आहे.

पाणीटंचाईच्या पार्श्वभूमीवर सामाजि: भान पाणी हे केवळ मानवी जीवनासाठीच नव्हे, तर संपूर्ण सजीवसृष्टीच्या अस्तित्वासाठी अत्यावश्यक आहे. मात्र, पावसाचे प्रमाण कमी झाल्यानंतर सर्वाधिक फटका ग्रामीण भागातील नागरिकांसह पशुधन आणि वन्यजीवांना बसतो. पाणवठे आटल्याने जनावरांना पाण्यासाठी दूरवर भटकावे लागते, तर पक्ष्यांनाही पिण्याच्या पाण्यासाठी योग्य जागा शोधावी लागते.
या संभाव्य संकटाची जाणीव ठेवून कोचाळे येथील ग्रामस्थांनी मुक्या जीवांसाठी पाण्याची व्यवस्था करण्याचा सकारात्मक निर्णय घेतला. केवळ समस्येवर चर्चा न करता प्रत्यक्ष कृतीतून उपाय शोधण्याचा प्रयत्न या उपक्रमातून करण्यात आला. ग्रामपंचायत, शाळा आणि ग्रामस्थांनी एकत्रितपणे पुढाकार घेतल्याने सामूहिक प्रयत्नांतून स्थानिक पातळीवर जलसंधारणाचे काम कसे उभे करता येते, याचे उत्तम उदाहरण समोर आले आहे.
५० विद्यार्थ्यांचा उत्स्फूर्त सहभाग : या उपक्रमासाठी सकाळी ११ वाजण्याच्या सुमारास जिल्हा परिषद शाळेतील विद्यार्थी, शिक्षक आणि ग्रामस्थ कोचाळे गावालगतच्या ओढ्यावर एकत्र जमले. सुरुवातीला शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना वनराई बंधाऱ्याची संकल्पना, त्याची उपयुक्तता आणि पावसाचे पाणी अडवण्याचे महत्त्व समजावून सांगितले.त्यानंतर विद्यार्थ्यांनी ग्रामस्थ आणि पालकांच्या मदतीने ओढ्यावर वनराई बंधारा बांधण्याच्या कामात सहभाग घेतला. दगड, माती आणि वाळू भरलेल्या पोत्यांच्या साहाय्याने पाणी अडवण्यासाठी बंधाऱ्याची रचना करण्यात आली. या कामात विद्यार्थ्यांनी केवळ प्रेक्षक म्हणून न थांबता प्रत्यक्ष श्रमदान केले.लहान मुलांनी एकत्रितपणे केलेल्या या प्रयत्नांमधून सामूहिक कार्याची भावना, सहकार्याचे महत्त्व आणि सामाजिक जबाबदारीची जाणीव दिसून आली. आपल्या श्रमातून उभारलेल्या बंधाऱ्यामुळे पशू-पक्ष्यांना पाणी मिळू शकणार आहे, या विचाराने विद्यार्थ्यांमध्ये विशेष आनंदाचे वातावरण होते.
मुक्या जीवांसाठी पाण्याचा आधार :उन्हाळ्यात ओढे-नाले कोरडे पडल्यावर पाण्याच्या शोधात फिरणाऱ्या जनावरांची अवस्था बिकट होते. विशेषतः ग्रामीण आणि नैसर्गिक अधिवास असलेल्या भागांमध्ये पाण्याचे स्रोत कमी झाल्यास पशू-पक्ष्यांना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागतो.कोचाळे येथे उभारण्यात आलेल्या वनराई बंधाऱ्यामुळे ओढ्यातील पाणी काही काळ साठवून ठेवण्यास मदत होणार आहे. त्यामुळे परिसरातील पशुधन, पक्षी आणि इतर मुक्या जीवांना पिण्याच्या पाण्याचा उपलब्ध स्रोत मिळू शकतो. बंधाऱ्यातील पाणी पुढील दोन ते तीन महिने टिकण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली आहे. मात्र, प्रत्यक्षात पाणी किती काळ उपलब्ध राहील, हे पावसाचे प्रमाण, ओढ्यातील पाण्याचा प्रवाह, जमिनीची पाणी शोषण्याची क्षमता आणि हवामान यांवर अवलंबून राहणार आहे.पाण्याचा प्रत्येक थेंब महत्त्वाचा असताना तो अडवून त्याचा योग्य उपयोग करण्याचा हा प्रयत्न निश्चितच कौतुकास्पद आहे. अशा छोट्या जलसंधारणाच्या उपायांमुळे स्थानिक पातळीवर पाण्याची उपलब्धता वाढवण्यास मदत होऊ शकते.

पुस्तकाबाहेरील शिक्षणाचा प्रभावी प्रयोग :शालेय शिक्षणात पर्यावरण संवर्धन, जलसंधारण, निसर्गप्रेम आणि श्रमप्रतिष्ठा यांसारख्या विषयांचा समावेश असतो. मात्र, या संकल्पना प्रत्यक्ष कृतीतून अनुभवायला मिळाल्यास विद्यार्थ्यांच्या मनावर त्यांचा अधिक प्रभाव पडतो. कोचाळे येथील वनराई बंधारा उपक्रमाने याच विचाराला प्रत्यक्ष रूप दिले.पाण्याचे महत्त्व केवळ पुस्तकातून वाचण्याऐवजी प्रत्यक्ष पाणी अडवण्याच्या प्रक्रियेत सहभागी होऊन विद्यार्थ्यांनी त्याचा अनुभव घेतला. निसर्गातील साधनसंपत्तीचे संवर्धन करणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे, हा संदेश या उपक्रमातून देण्यात आला.आजच्या काळात हवामानातील बदल, अनियमित पाऊस आणि वाढती पाणीटंचाई या समस्या गंभीर होत असताना विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरणविषयक जागरूकता निर्माण करणे आवश्यक आहे. लहान वयात रुजलेली पाण्याची बचत आणि निसर्गाविषयीची संवेदनशीलता भविष्यात जबाबदार नागरिक घडवण्यास उपयुक्त ठरू शकते.
ग्रामपंचायत, शाळा आणि ग्रामस्थांचे एकत्रित योगदान :या स्तुत्य उपक्रमात ग्रामपंचायत कारेगाव-कोचाळेचे उपसरपंच श्री. मिलिंद बदादे, माजी सरपंच श्री. हनुमंत फसाळे, जिल्हा परिषद शाळा कोचाळेचे मुख्याध्यापक श्री. दिनकर फसाळे, शाळेतील सर्व शिक्षक, शाळा व्यवस्थापन समितीचे पदाधिकारी, पालक आणि ग्रामस्थ मोठ्या संख्येने सहभागी झाले.सर्वांनी एकत्र येऊन श्रमदान केल्यामुळे वनराई बंधाऱ्याचे काम पूर्ण करण्यात आले. ग्रामपंचायत, शैक्षणिक संस्था आणि स्थानिक नागरिक यांनी समन्वयाने काम केल्यास गावातील विविध समस्यांवर स्थानिक पातळीवर प्रभावी उपाय शोधता येऊ शकतात, हे या उपक्रमातून अधोरेखित झाले.
जलसंधारणाचे काम हे केवळ प्रशासनाची किंवा एखाद्या संस्थेची जबाबदारी नसून त्यासाठी नागरिकांचा सहभागही तितकाच महत्त्वाचा आहे. प्रत्येक गावाने आपल्या परिसरातील उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा अभ्यास करून पाणी अडवणे, पाण्याचा अपव्यय टाळणे आणि जलस्रोतांचे संवर्धन करणे आवश्यक आहे.
इतर गावांसाठीही प्रेरणादायी उपक्रम :पाणीटंचाईच्या समस्येवर मात करण्यासाठी मोठ्या प्रकल्पांबरोबरच स्थानिक पातळीवरील छोटे आणि व्यवहार्य प्रयत्नही महत्त्वाची भूमिका बजावतात. वनराई बंधारे, पावसाचे पाणी साठवणे, विहिरींचे पुनर्भरण, ओढे-नाल्यांचे संवर्धन आणि वृक्षारोपण यांसारख्या उपक्रमांमुळे जलसंधारणाच्या कामाला चालना मिळू शकते.कोचाळे येथील ग्रामस्थ आणि विद्यार्थ्यांनी पुढाकार घेऊन उभारलेला वनराई बंधारा हा केवळ पाणी अडवण्याचा प्रयत्न नाही, तर सामाजिक जाणीव, पर्यावरण संवर्धन आणि सामूहिक जबाबदारीचा संदेश देणारा उपक्रम आहे. आगामी उन्हाळ्यापूर्वी अशा प्रकारचे उपक्रम इतर गावांमध्येही राबवले गेल्यास पशू-पक्ष्यांसाठी पाण्याची उपलब्धता वाढवण्यास मदत होऊ शकते.मुक्या जीवांची तहान भागवण्यासाठी पुढाकार घेणाऱ्या कोचाळे गावातील ग्रामस्थ, शिक्षक, पालक आणि विद्यार्थ्यांचे सर्वत्र कौतुक होत आहे. सामूहिक श्रमदानातून उभारलेला हा वनराई बंधारा ग्रामीण भागातील जलसंधारणाच्या चळवळीला प्रेरणा देणारा ठरू शकतो.पाण्याचा प्रत्येक थेंब वाचवूया, निसर्गाचे रक्षण करूया आणि मुक्या जीवांप्रती आपली संवेदनशीलता कृतीतून जपूया, हाच कोचाळे गावाच्या या उपक्रमाचा संदेश आहे.

दिव्य भारत बीएसएम न्यूज : गुरुवार , दिनांक 29 ऑक्टोबर 2026

दिव्य भारत बीएसएम न्यूज
प्रतिनिधी : सौरभ कामडी