फेंटानिलच्या अवैध तस्करीविरोधात अमेरिकेची आक्रमक मोहीम; भारतासोबत सहकार्याला नवे बळ

दिव्य भारत बीएसएम न्यूज : सोमवार, दिनांक : ०८ जून २०२६

नवी दिल्ली / (विशेष प्रतिनिधी : चार्वी अरोड़ा):-
जगभरात कृत्रिम अमली पदार्थांच्या वाढत्या धोक्यामुळे फेंटानिल (Fentanyl) या अत्यंत घातक सिंथेटिक ड्रगविरोधात अमेरिका आता अधिक व्यापक आणि तंत्रज्ञानाधारित रणनीती अवलंबत आहे. पारंपरिक अंमली पदार्थांप्रमाणे शेतीवर आधारित उत्पादन नसल्यामुळे फेंटानिलची निर्मिती, वाहतूक आणि वितरण थांबविणे हे कायदा अंमलबजावणी यंत्रणांसाठी मोठे आव्हान ठरत आहे. या पार्श्वभूमीवर अमेरिकेच्या विविध सुरक्षा संस्था भारतासह अनेक देशांच्या सहकार्याने या जागतिक पुरवठा साखळीवर प्रहार करण्यासाठी सज्ज झाल्या आहेत.

फेंटानिल हे कृत्रिम ओपिओइड असून ते हेरॉईन किंवा कोकेनपेक्षा कित्येक पटींनी अधिक प्रभावी आणि प्राणघातक मानले जाते. अमेरिकेतील अधिकाऱ्यांच्या माहितीनुसार, केवळ दोन मिलिग्रॅम इतका अल्प डोसदेखील एखाद्या व्यक्तीचा जीव घेण्यासाठी पुरेसा ठरू शकतो. अमेरिकेत ओव्हरडोसने होणाऱ्या मृत्यूंपैकी सुमारे ६० टक्के मृत्यू फेंटानिलमुळे होत असून दरवर्षी जवळपास ४८ हजार नागरिकांचा बळी जात आहे.

बदलती तस्करीची पद्धत

पूर्वी अमली पदार्थांविरोधातील कारवाई मुख्यतः अफू किंवा कोका शेती, तस्करीचे मार्ग आणि सीमावर्ती भागांवर केंद्रित असायची. मात्र फेंटानिलच्या बाबतीत परिस्थिती पूर्णपणे वेगळी आहे. याच्या निर्मितीसाठी वापरले जाणारे रासायनिक घटक हे औषधनिर्मिती आणि औद्योगिक क्षेत्रातही वैधरीत्या वापरले जात असल्यामुळे बेकायदेशीर आणि कायदेशीर व्यापार यामधील सीमारेषा धूसर बनली आहे.

अमेरिकेच्या होमलँड सिक्युरिटी इन्व्हेस्टिगेशन (HSI) विभागातील अधिकाऱ्यांच्या मते, फेंटानिलचे उत्पादन जगात कुठेही अत्यल्प जागेत आणि मोठ्या प्रमाणात करता येते. त्यानंतर जागतिक व्यापार, आर्थिक व्यवहार आणि डिजिटल संवाद यंत्रणांचा वापर करून त्याची तस्करी केली जाते. त्यामुळे केवळ सीमांवर कारवाई करून हा धोका रोखणे शक्य राहिलेले नाही.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वाढता वापर

अमेरिकेची सीमा शुल्क आणि सीमा सुरक्षा संस्था (CBP) आता कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), मशीन लर्निंग आणि प्रगत डेटा विश्लेषणाच्या मदतीने संशयास्पद मालवाहतुकीवर लक्ष ठेवत आहे. विविध देशांतून येणाऱ्या पार्सल्स, कंटेनर आणि आंतरराष्ट्रीय टपाल सेवांमधील माहितीचे विश्लेषण करून संशयास्पद व्यवहार ओळखले जात आहेत.अधिकाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार, अनेक वेळा फेंटानिल किंवा त्यासाठी लागणारे रसायन छोटे पार्सल, चुकीच्या लेबलखाली किंवा वैध मालामध्ये लपवून पाठवले जाते. एआय-आधारित प्रणाली अशा असामान्य हालचाली आणि नमुन्यांची ओळख करून तपास यंत्रणांना सतर्क करते.

संपूर्ण पुरवठा साखळीवर लक्ष

अमेरिकन यंत्रणांनी आता केवळ तयार अमली पदार्थ जप्त करण्याऐवजी त्यामागील संपूर्ण नेटवर्क उद्ध्वस्त करण्यावर भर दिला आहे. रासायनिक घटकांचा पुरवठा, आर्थिक व्यवहार, ऑनलाइन ऑर्डर, डार्क वेबवरील व्यवहार आणि शिपिंग नेटवर्क यांचा एकत्रित अभ्यास करून गुन्हेगारी संघटनांपर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.यासाठी व्यापाराशी संबंधित माहिती, सीमाशुल्क नोंदी, मालवाहतुकीचे दस्तऐवज आणि आर्थिक व्यवहारांचे विश्लेषण केले जाते. शेल कंपन्या, मनी ट्रान्सफर सेवा आणि बनावट व्यावसायिक व्यवहारांच्या माध्यमातून होणाऱ्या निधीच्या हालचालींवरही विशेष लक्ष ठेवले जात आहे.

भारताची महत्त्वपूर्ण भूमिका

फार्मास्युटिकल आणि औद्योगिक रसायनांच्या उत्पादनात भारत हा जगातील एक महत्त्वाचा देश असल्याने या लढ्यात भारताचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहे. अमेरिकन अधिकाऱ्यांच्या मते, भारत आणि अमेरिका यांच्यातील सहकार्यामुळे वैध रसायनांचा गैरवापर रोखणे आणि त्यांचा वापर बेकायदेशीर फेंटानिल निर्मितीत होऊ न देणे शक्य होईल.दोन्ही देशांमध्ये अमेरिका-भारत ड्रग पॉलिसी फ्रेमवर्कअंतर्गत माहितीची देवाणघेवाण, संयुक्त प्रशिक्षण, सायबर गुन्हे तपास, डार्क वेबवरील व्यवहारांवर नियंत्रण आणि तांत्रिक सहकार्य वाढविण्यात येत आहे.याशिवाय, सीमा शुल्क परस्पर सहाय्य कराराअंतर्गत दोन्ही देशांच्या अधिकाऱ्यांमध्ये संशयास्पद ऑनलाइन विक्री, अवैध रसायनांची वाहतूक आणि गुन्हेगारी नेटवर्कबाबत सातत्याने माहितीची देवाणघेवाण केली जात आहे.

एजन्सींमधील समन्वय वाढला

फेंटानिलविरोधातील कारवाईत अमेरिकेच्या CBP आणि HSI या दोन्ही प्रमुख संस्थांमध्ये घनिष्ठ समन्वय ठेवण्यात येत आहे. सीमांवर जप्त झालेल्या मालाची माहिती त्वरित तपास यंत्रणांना दिली जाते. त्यावरून आर्थिक व्यवहार, पुरवठा साखळी आणि संबंधित गुन्हेगारी संघटनांचा मागोवा घेतला जातो.फॉरवर्ड ऑपरेटिंग लॅबोरेटरीजसारख्या आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने घटनास्थळीच रासायनिक चाचण्या केल्या जात असून, पूर्वी अनेक आठवडे लागणारी प्रक्रिया आता काही मिनिटांत पूर्ण होत आहे. त्यामुळे तपास आणि पुढील कारवाई अधिक वेगाने करता येत आहे.

जागतिक सार्वजनिक आरोग्याचा प्रश्न

तज्ज्ञांच्या मते, फेंटानिलचा प्रश्न हा केवळ अंमली पदार्थांच्या तस्करीपुरता मर्यादित नसून तो जागतिक सार्वजनिक आरोग्य आणि आंतरराष्ट्रीय पुरवठा साखळीशी संबंधित गंभीर आव्हान बनला आहे. त्यामुळे कृत्रिम बुद्धिमत्ता, आधुनिक तंत्रज्ञान, आर्थिक तपास, आंतरराष्ट्रीय सहकार्य आणि कठोर कायदा अंमलबजावणी यांचा समन्वित वापर करूनच या संकटाचा प्रभावी मुकाबला करता येणार आहे.जागतिक व्यापाराच्या वाढत्या डिजिटल स्वरूपामुळे गुन्हेगारी संघटनाही अधिक तंत्रज्ञानसज्ज होत आहेत. त्यामुळे भविष्यात या लढाईत एआय, माहिती विश्लेषण आणि आंतरराष्ट्रीय भागीदारी हेच सर्वात प्रभावी शस्त्र ठरणार असल्याचे अमेरिकन अधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले आहे.

(सौजन्य : SPAN)