दिव्य भारत बीएसएम न्यूज : मंगळवार :दिनांक : ५ मे २०२६

हिंद-प्रशांत क्षेत्रात अमेरिका–भारत सहकार्य अधिक मजबूत; सुरक्षा, लॉजिस्टिक्स आणि तंत्रज्ञानात वाढती समन्वय क्षमता

नवी दिल्ली ,( प्रतिनिधी : झहूर भट):- हिंद-प्रशांत क्षेत्र (Indo-Pacific Region) हे आजच्या जागतिक राजकारण, सुरक्षा आणि व्यापाराच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे केंद्र बनले आहे. या विशाल क्षेत्रात समुद्री मार्ग, आंतरराष्ट्रीय व्यापार आणि आपत्ती व्यवस्थापन यांचा मोठा प्रभाव असल्यामुळे येथे स्थिरता राखणे ही सर्व देशांसाठी प्राथमिक गरज बनली आहे. अशा परिस्थितीत अमेरिका आणि भारत यांच्यातील संरक्षण सहकार्य अधिक दृढ होत असून, दोन्ही देशांमधील अंतर-संचालन क्षमता (Interoperability) सतत वाढत असल्याचे दिसून येत आहे.अमेरिकेची पॅसिफिक एअर फोर्सेस (PACAF) ही वायुसेनेची महत्त्वाची कमांड असून तिचे मुख्यालय हवाई येथील हिकम एअर फोर्स बेस येथे आहे. ही कमांड यू.एस. इंडो-पॅसिफिक कमांड (USINDOPACOM) अंतर्गत कार्यरत आहे. या कमांडचे प्रमुख उद्दिष्ट म्हणजे हिंद-प्रशांत क्षेत्रात शांतता, स्थिरता आणि मुक्त व सुरक्षित वातावरण सुनिश्चित करणे. “शक्तीच्या माध्यमातून शांतता” या धोरणावर आधारित या मिशनमध्ये आधुनिक वायुशक्ती, मजबूत लॉजिस्टिक्स आणि जागतिक भागीदारी यांचा मोठा वाटा आहे.

भारत हा या धोरणात एक महत्त्वाचा भागीदार म्हणून उदयास आला आहे. गेल्या काही वर्षांत अमेरिका आणि भारत यांच्यातील संरक्षण सहकार्य मोठ्या प्रमाणात वाढले आहे. संयुक्त सैन्य सराव, तांत्रिक देवाणघेवाण, आणि धोरणात्मक नियोजन या माध्यमातून दोन्ही देश एकमेकांच्या अधिक जवळ आले आहेत. विशेषतः द्विपक्षीय संरक्षण व्यापारातील वाढीमुळे दोन्ही देशांच्या सैन्यांमधील समन्वय अधिक सक्षम झाला आहे. पॅसिफिक एअर फोर्सेसचे कमांडर जनरल केविन श्नाइडर यांनी नमूद केले आहे की, “भारत आणि अमेरिका यांच्यातील वाढत्या संरक्षण व्यापारामुळे इंटरऑपरेबिलिटी अधिक बळकट झाली आहे. हिंद-प्रशांत क्षेत्रातील जटिल आणि बदलत्या सुरक्षात्मक परिस्थितीत ही भागीदारी अत्यंत महत्त्वाची ठरत आहे.”

बदलत्या परिस्थितीनुसार रणनीतीत सुधारणा:

हिंद-प्रशांत क्षेत्रातील वाढत्या भू-राजकीय तणावामुळे अमेरिका आपल्या सैन्य रणनीतीत सातत्याने बदल करत आहे. यासाठी एजाइल कॉम्बॅट एम्प्लॉयमेंट (ACE) या संकल्पनेचा वापर केला जात आहे. या धोरणामध्ये सैन्याचे विकेंद्रीकरण, लहान तळांवरून ऑपरेशन करणे आणि संसाधनांचे पूर्वनियोजन करणे यावर भर दिला जातो. या धोरणामुळे युद्ध किंवा आपत्कालीन परिस्थितीत त्वरित प्रतिसाद देणे शक्य होते. तसेच, लांब पल्ल्याच्या ऑपरेशन्समध्ये गती आणि प्रभाव टिकवून ठेवणे सुलभ होते. भारतीय वायुसेनेसह इतर भागीदार देशांसोबत संयुक्त सरावांद्वारे या संकल्पनांची चाचणी आणि सुधारणा केली जात आहे.

संयुक्त सराव आणि वाढती क्षमता:

अमेरिका आणि भारत यांच्यातील संयुक्त सराव हे या भागीदारीचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. रेझोल्यूट फोर्स पॅसिफिक (REFORPAC) या मोठ्या लष्करी सरावात ४०० हून अधिक विमाने आणि १२,००० पेक्षा अधिक सैनिकांनी सहभाग घेतला होता. या सरावामध्ये ५० विविध ठिकाणी एकाच वेळी ऑपरेशन्स पार पाडून मोठ्या प्रमाणावर लष्करी समन्वयाची क्षमता दाखवण्यात आली. याशिवाय, भारत आणि अमेरिका यांच्यातील टायगर ट्रायम्फ सारखे संयुक्त सराव विशेषतः लॉजिस्टिक्स, मानवीय मदत आणि आपत्ती व्यवस्थापनावर केंद्रित असतात. या सरावांमुळे दोन्ही देशांच्या सैन्यांमध्ये समन्वय वाढतो आणि संकटाच्या वेळी एकत्रितपणे काम करण्याची क्षमता अधिक मजबूत होते.

सायबर आणि अंतरिक्ष क्षेत्रातील सहकार्य:

आधुनिक युद्धपद्धतीत सायबर आणि अंतरिक्ष क्षेत्राचे महत्त्व प्रचंड वाढले आहे. त्यामुळे अमेरिका आणि भारत या क्षेत्रांमध्येही सहकार्य वाढवत आहेत. सायबर सुरक्षा, उपग्रह प्रणाली आणि माहिती तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून दोन्ही देश एकत्रितपणे नवीन आव्हानांना सामोरे जात आहेत.या सहकार्यामुळे केवळ लष्करी क्षेत्रातच नव्हे, तर संपूर्ण सुरक्षा व्यवस्थेत अधिक कार्यक्षमता आणि विश्वासार्हता निर्माण होत आहे.

त्वरित प्रतिसाद आणि लॉजिस्टिक्सचे महत्त्व:

हिंद-प्रशांत क्षेत्राच्या विशाल भौगोलिक विस्तारामुळे लॉजिस्टिक्स आणि वायु गतिशीलता अत्यंत महत्त्वाची ठरते. मोठ्या प्रमाणावर सैन्य आणि संसाधने अल्पावधीत एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी हलवण्याची क्षमता ही या भागीदारीची ताकद आहे.अलीकडील सरावांमध्ये हे स्पष्ट झाले आहे की, शेकडो विमाने आणि हजारो सैनिकांना जलदगतीने तैनात करण्याची क्षमता संकटाच्या काळात निर्णायक ठरते. यामुळे आपत्ती व्यवस्थापन आणि सुरक्षा ऑपरेशन्स अधिक प्रभावीपणे पार पाडता येतात.

‘क्वाड’ आणि भविष्यातील सहकार्य:

अमेरिका, भारत, जपान आणि ऑस्ट्रेलिया यांचा समावेश असलेला क्वाड (QUAD) गट हिंद-प्रशांत क्षेत्रातील सहकार्याचा एक महत्त्वाचा मंच बनला आहे. या गटाच्या माध्यमातून तंत्रज्ञान, सुरक्षा आणि आर्थिक सहकार्य वाढवले जात आहे.भविष्यात अमेरिका-भारत संबंध आणखी मजबूत होण्याची अपेक्षा आहे. विशेषतः तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सायबर सुरक्षा आणि अंतरिक्ष क्षेत्रात सहकार्य वाढण्याची शक्यता आहे.हिंद-प्रशांत क्षेत्रातील बदलत्या परिस्थितीत अमेरिका आणि भारत यांच्यातील भागीदारी ही जागतिक स्थिरतेसाठी अत्यंत महत्त्वाची ठरत आहे. वाढती अंतर-संचालन क्षमता, संयुक्त सराव, तांत्रिक सहकार्य आणि मजबूत लॉजिस्टिक्स यामुळे दोन्ही देश एकत्रितपणे भविष्यातील आव्हानांना सामोरे जाण्यास सक्षम होत आहेत.एक स्वतंत्र, सुरक्षित आणि मुक्त हिंद-प्रशांत क्षेत्र सुनिश्चित करण्यासाठी ही भागीदारी पुढील काळात अधिक निर्णायक भूमिका बजावेल, यात शंका नाही.

दिव्य भारत बीएसएम न्यूज : मंगळवार :दिनांक : ५ मे २०२६