नवी दिल्ली:-अमेरिका-भारत सेमीकंडक्टर सहकार्याला नवी दिशा; पर्ड्यू विद्यापीठ आणि आयआयटी हैदराबादची संयुक्त संशोधन मोहीम-(प्रतिनिधी :ज़हूर हुसैन बट)

दिव्य भारत बीएसएम न्यूज : सोमवार ,दिनांक : 29 जून 2026

अमेरिका-भारत सेमीकंडक्टर सहकार्याला नवी दिशा; पर्ड्यू विद्यापीठ आणि आयआयटी हैदराबादची संयुक्त संशोधन मोहीम

नवी दिल्ली | (प्रतिनिधी :ज़हूर हुसैन बट):-

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), स्मार्टफोन, वैद्यकीय उपकरणे, डेटा सेंटर्स, इलेक्ट्रिक वाहने, संरक्षण व्यवस्था आणि अत्याधुनिक संगणकीय प्रणालींच्या केंद्रस्थानी असलेले सेमीकंडक्टर हे आजच्या जागतिक अर्थव्यवस्थेचे सर्वात महत्त्वाचे तंत्रज्ञान बनले आहे. वाढती जागतिक मागणी, पुरवठा साखळीतील अडचणी आणि तांत्रिक स्वावलंबनाची गरज लक्षात घेता अमेरिका आणि भारत यांनी या क्षेत्रात धोरणात्मक भागीदारी अधिक मजबूत करण्याचा निर्णय घेतला आहे.याच उद्देशाने अमेरिकेतील पर्ड्यू विद्यापीठ (Purdue University) आणि भारतीय तंत्रज्ञान संस्था (IIT) हैदराबाद यांनी संयुक्तपणे यू.एस.–इंडिया सेंटर ऑफ एक्सलन्स इन सेमीकंडक्टर्सची स्थापना केली आहे. या उपक्रमाद्वारे संशोधन, तंत्रज्ञान विकास, कुशल मनुष्यबळ निर्मिती आणि उद्योग क्षेत्रातील सहकार्य अधिक प्रभावी करण्यावर भर दिला जाणार आहे.

सेमीकंडक्टर क्षेत्रात अमेरिका-भारत भागीदारीला बळ

जगभरात डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वेगाने विस्तार होत असताना प्रगत सेमीकंडक्टर उत्पादनाची गरज मोठ्या प्रमाणात वाढत आहे. आधुनिक उद्योग, संरक्षण, आरोग्य, दूरसंचार आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये चिप्सचे महत्त्व दिवसेंदिवस वाढत आहे.पर्ड्यू विद्यापीठाचे भारतासाठीचे विद्यापीठ दूत आणि उपाध्यक्ष प्रा. विजय रघुनाथन यांनी सांगितले की, अमेरिका अत्याधुनिक सेमीकंडक्टर संशोधन आणि नवकल्पनांमध्ये जागतिक नेतृत्व करत आहे, तर भारताकडे मोठ्या प्रमाणावर कुशल अभियंते, उत्पादन क्षमता आणि वेगाने विकसित होत असलेली तंत्रज्ञान परिसंस्था आहे.त्यांच्या मते, या दोन्ही देशांच्या सामर्थ्यांचा एकत्रित उपयोग केल्यास जागतिक सेमीकंडक्टर उद्योगात नवे मानदंड निर्माण होऊ शकतात.

संशोधन, उत्पादन आणि कौशल्य विकासाचा समन्वय

नवीन सेंटर ऑफ एक्सलन्सची संकल्पना केवळ संशोधनापुरती मर्यादित नसून, चिप डिझाइन, उत्पादन (Manufacturing), प्रगत पॅकेजिंग, सामग्री विज्ञान आणि प्रणाली एकत्रीकरण (System Integration) यांसारख्या संपूर्ण मूल्यसाखळीला जोडणारी आहे.रघुनाथन यांच्या मते, आज सेमीकंडक्टर उद्योगाचे यश केवळ लहान ट्रान्झिस्टर तयार करण्यावर अवलंबून नसून, संपूर्ण इलेक्ट्रॉनिक प्रणाली अधिक कार्यक्षम आणि सुरक्षित बनविण्यावर भर दिला जात आहे. त्यामुळे विविध देश, विद्यापीठे आणि उद्योग यांच्यातील समन्वय अत्यावश्यक बनला आहे.

भारतातील प्रतिभेला जागतिक व्यासपीठ

आयआयटी हैदराबादचे संचालक प्रा. बी. एस. मूर्ती यांनी सांगितले की, हे केंद्र भारत आणि अमेरिका यांच्यातील शैक्षणिक संस्था, उद्योग आणि सरकारी विभागांना एका समान व्यासपीठावर आणणारे ठरेल.त्यांच्या मते, जगातील सेमीकंडक्टर डिझाइन क्षेत्रातील सुमारे २० टक्के मनुष्यबळ भारतातून कार्यरत आहे. दुसरीकडे अमेरिका अत्याधुनिक सेमीकंडक्टर तंत्रज्ञान, संशोधन आणि नवकल्पनांमध्ये आघाडीवर आहे. या दोन्ही देशांच्या क्षमतांचा एकत्रित वापर केल्यास जागतिक स्तरावरील तंत्रज्ञान विकासाला मोठी चालना मिळू शकते.

आयआयटी हैदराबादची विशेष तयारी

गेल्या काही वर्षांत आयआयटी हैदराबादने सेमीकंडक्टर डिझाइन, उत्पादन, प्रगत पॅकेजिंग, मायक्रोइलेक्ट्रॉनिक्स आणि सामग्री विज्ञान यांसाठी विशेष अभ्यासक्रम सुरू केले आहेत.या अभ्यासक्रमांचा उद्देश विद्यार्थ्यांना केवळ सैद्धांतिक ज्ञान देणे नसून उद्योग क्षेत्रासाठी आवश्यक असलेले प्रत्यक्ष कौशल्य विकसित करणे हा आहे. भविष्यातील जागतिक सेमीकंडक्टर उद्योगासाठी सक्षम अभियंते तयार करण्यावर संस्थेचा विशेष भर आहे.

स्पार्क उपक्रमातून घडले कौशल्य प्रशिक्षण

सेंटर ऑफ एक्सलन्सची स्थापना होण्यापूर्वीच आयआयटी हैदराबाद आणि पर्ड्यू विद्यापीठ यांनी भारत सरकारच्या शिक्षण मंत्रालयाच्या SPARC (Scheme for Promotion of Academic and Research Collaboration) अंतर्गत संयुक्त प्रशिक्षण कार्यक्रम राबविला होता.तीन टप्प्यांमध्ये आयोजित करण्यात आलेल्या या कार्यक्रमात प्रथम मूलभूत प्रशिक्षण, त्यानंतर आयआयटी हैदराबादमध्ये प्रत्यक्ष प्रयोगशाळा प्रशिक्षण आणि शेवटी पर्ड्यू विद्यापीठाच्या Birck Nanotechnology Center येथे प्रगत प्रशिक्षण देण्यात आले.या कार्यक्रमाच्या दोन टप्प्यांमध्ये एकूण ३९ विद्यार्थ्यांनी यशस्वी सहभाग नोंदवला. त्यापैकी अनेकांनी जागतिक सेमीकंडक्टर उद्योगात प्रवेश केला, तर काहींनी उच्च शिक्षणाचा मार्ग स्वीकारला.

जबाबदार तंत्रज्ञान विकासावर भर

पर्ड्यू विद्यापीठाने सेमीकंडक्टर शिक्षणात केवळ तांत्रिक विषयांचा समावेश न करता निर्यात नियंत्रण (Export Control), बौद्धिक संपदा संरक्षण (Intellectual Property Rights), तंत्रज्ञानाचा जबाबदार वापर आणि जागतिक नियमांचे पालन यांसारख्या विषयांनाही महत्त्व दिले आहे.प्रा. विजय रघुनाथन यांच्या मते, अमेरिकेच्या परराष्ट्र विभागाच्या सहकार्याने विकसित करण्यात आलेले हे अभ्यासक्रम भविष्यातील अभियंते आणि उद्योग नेत्यांना जागतिक तंत्रज्ञान क्षेत्रातील नियम, जबाबदाऱ्या आणि नैतिक मूल्यांची जाणीव करून देतात.

उद्योग क्षेत्राचा सक्रिय सहभाग

या केंद्राचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे जागतिक सेमीकंडक्टर कंपन्यांचा सक्रिय सहभाग. इंटेल, क्वालकॉम, एनव्हिडिया, एएमडी आणि सिनॉप्सिस यांसारख्या अग्रगण्य अमेरिकन कंपन्यांची संशोधन व विकास केंद्रे भारतात, विशेषतः हैदराबादमध्ये कार्यरत आहेत.या कंपन्यांच्या सहकार्याने विद्यार्थ्यांना उद्योगाभिमुख प्रशिक्षण, संशोधन प्रकल्प, इंटर्नशिप आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळणार आहे.संशोधनातून विकसित होणाऱ्या संकल्पना थेट उद्योगात वापरल्या जाव्यात आणि त्यांचे व्यावसायिक उत्पादनात रूपांतर व्हावे, यासाठी उद्योग-विद्यापीठ समन्वयाला विशेष प्राधान्य दिले जात आहे.

भारताच्या सेमीकंडक्टर मिशनला चालना

भारत सरकारने सुरू केलेल्या इंडिया सेमीकंडक्टर मिशनला या भागीदारीमुळे महत्त्वपूर्ण बळ मिळणार आहे. संशोधन, उत्पादन, प्रगत पॅकेजिंग, कौशल्य विकास आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्य या सर्व घटकांना एकाच व्यासपीठावर आणण्याचे काम हे केंद्र करणार आहे.प्रा. रघुनाथन यांच्या मते, अशा प्रकारचे दीर्घकालीन सहकार्य केवळ संशोधनापुरते मर्यादित राहत नाही, तर भविष्यातील तंत्रज्ञान उद्योगासाठी मजबूत पाया तयार करते. त्यामुळे अमेरिका आणि भारत यांच्यातील सेमीकंडक्टर भागीदारी अधिक सुदृढ होईल.

भविष्यातील तंत्रज्ञान नेतृत्वासाठी महत्त्वाचे पाऊल

कृत्रिम बुद्धिमत्ता, क्वांटम संगणन, 5G-6G दूरसंचार, संरक्षण तंत्रज्ञान आणि उच्च कार्यक्षम संगणकीय प्रणालींच्या युगात सेमीकंडक्टर उद्योगाचे महत्त्व आणखी वाढणार आहे. अशा परिस्थितीत पर्ड्यू विद्यापीठ आणि आयआयटी हैदराबाद यांची संयुक्त पुढाकार ही केवळ शैक्षणिक भागीदारी नसून जागतिक तंत्रज्ञान नेतृत्वाच्या दिशेने उचललेले धोरणात्मक पाऊल मानले जात आहे.संशोधन, कौशल्य विकास, उद्योग सहभाग आणि नाविन्यपूर्ण तंत्रज्ञान यांचा संगम घडवून आणणारे हे सेंटर ऑफ एक्सलन्स भविष्यात भारत आणि अमेरिका यांच्यातील विज्ञान-तंत्रज्ञान सहकार्य अधिक भक्कम करण्यास महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावेल. त्यामुळे जागतिक सेमीकंडक्टर परिसंस्थेत भारताची भूमिका अधिक प्रभावी आणि सक्षम होण्याचा विश्वास व्यक्त केला जात आहे.