दिव्य भारत बीएसएम न्यूज : सोमवार, दिनांक : 24 ऑगस्ट 2026

ब्रह्मगिरी पर्वताच्या कुशीत ‘मिशन ग्रीन ब्रह्मगिरी’चा हरित शंखनाद; ५०० देशी वृक्षांच्या लागवडीतून ‘एक विद्यार्थी–एक वृक्ष’चा जागर

पालकमंत्री गिरीश महाजन यांच्या उपस्थितीत मेटघर किल्ला–गंगाद्वार परिसरात वृक्षारोपण; जलतज्ज्ञ राजेंद्र सिंह, आमदार हिरामण खोसकर, जिल्हाधिकारी आयुष प्रसाद यांच्यासह प्रशासन, वन विभाग आणि त्र्यंबकेश्वर महाविद्यालयाचा उत्स्फूर्त सहभाग

दिव्य भारत बीएसएम न्यूज | सोमवार , दिनांक : २४ ऑगस्ट २०२६

त्र्यंबकेश्वर, (प्रतिनिधी :डॉ. भगवान महाले) | : ब्रह्मगिरीच्या कुशीत हरित क्रांतीचा नवा अध्याय :पवित्र गोदावरीच्या उगमभूमीमुळे धार्मिक, ऐतिहासिक आणि पर्यावरणीयदृष्ट्या अनन्यसाधारण महत्त्व असलेल्या त्र्यंबकेश्वरच्या ब्रह्मगिरी पर्वतरांगांमध्ये सोमवारी, २४ ऑगस्ट रोजी पर्यावरण संवर्धनाचा प्रेरणादायी उपक्रम पार पडला. ‘मिशन ग्रीन ब्रह्मगिरी’ या संकल्पनेअंतर्गत मेटघर किल्ला आणि गंगाद्वार परिसरात सुमारे ५०० देशी व जंगली वृक्षांची लागवड करण्यात आली.नाशिक जिल्ह्याचे पालकमंत्री गिरीश महाजन यांच्या प्रमुख उपस्थितीत झालेल्या या उपक्रमाला जलतज्ज्ञ राजेंद्र सिंह, इगतपुरी–त्र्यंबकेश्वरचे आमदार हिरामण खोसकर, नाशिकचे जिल्हाधिकारी आयुष प्रसाद, त्र्यंबकेश्वर कुंभमेळा अधिकारी शेखर सिंह, अभिनेते व पर्यावरणप्रेमी चिन्मय उदगीरकर, वन विभागाचे अधिकारी, त्र्यंबकेश्वर महाविद्यालयाचे प्राचार्य, प्राध्यापक, कर्मचारी आणि राष्ट्रीय सेवा योजनेचे स्वयंसेवक मोठ्या संख्येने उपस्थित होते.या उपक्रमाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्र्यंबकेश्वर महाविद्यालयातील सुमारे ८० विद्यार्थी–विद्यार्थिनींनी प्रत्यक्ष श्रमदान करून वृक्षारोपणात सहभाग घेतला. त्यामुळे प्रशासन, वन विभाग, शैक्षणिक संस्था आणि युवाशक्ती यांच्या समन्वयातून पर्यावरण संवर्धनाची प्रभावी चळवळ उभी राहू शकते, याचा आदर्श या कार्यक्रमातून निर्माण झाला.

‘एक विद्यार्थी–एक वृक्ष’ : संकल्पनेला कृतीची जोड

वृक्षारोपणाचा कार्यक्रम केवळ औपचारिक न राहता विद्यार्थ्यांच्या मनात पर्यावरण संवर्धनाची जबाबदारी निर्माण व्हावी, यासाठी ‘एक विद्यार्थी–एक वृक्ष’ ही संकल्पना प्रभावीपणे राबविण्यात आली. प्रत्येक विद्यार्थ्याने स्वतःच्या हाताने रोप लावून त्याच्या संगोपनाची जबाबदारी स्वीकारण्याचा संकल्प केला.महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांनी मोठ्या उत्साहाने खड्डे तयार करणे, रोपे लावणे, माती भरणे आणि रोपांना पाणी देणे अशा विविध कामांत सहभाग घेतला. वृक्षारोपणानंतरही या रोपांची नियमित देखभाल, संरक्षण आणि संवर्धन करण्यावर भर देण्यात आला.आजच्या काळात पर्यावरण संवर्धनाची जबाबदारी केवळ शासनाची किंवा वन विभागाची नसून प्रत्येक नागरिकाची आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या माध्यमातून पर्यावरण संवर्धनाचा संदेश समाजाच्या विविध स्तरांपर्यंत पोहोचविण्याचा प्रयत्न या उपक्रमातून करण्यात आला.

मान्यवरांची मांदियाळी :

या महत्त्वपूर्ण उपक्रमाला विविध क्षेत्रांतील मान्यवरांची उपस्थिती लाभली. पालकमंत्री गिरीश महाजन यांच्यासह जलतज्ज्ञ राजेंद्र सिंह, आमदार हिरामण खोसकर, जिल्हाधिकारी आयुष प्रसाद, त्र्यंबकेश्वर कुंभमेळा अधिकारी शेखर सिंह, अभिनेते व पर्यावरणप्रेमी चिन्मय उदगीरकर, महाविद्यालय विकास समितीचे सदस्य संपत नाना सकाळे, समाधान बोडके, बहिरू मुळाने,  वन विभागाचे उपवनसंरक्षक (पश्चिम विभाग, नाशिक) सिद्धेश सावर्डेकर आणि सहाय्यक वनसंरक्षक (ACF) प्रशांत खैरनार, त्र्यंबकेश्वरचे रेंजर शेखर देवकर, वनपाल रवींद्र मौळे, नवनाथ गोरे, महाविद्यालयाचे प्राचार्य डॉ. सोमनाथ घुले यांच्या सह राजकीय नेते मंडळी आणि ग्रामस्थांची  उपस्थिती होती.

जलतज्ज्ञ राजेंद्र सिंह आणि अभिनेते व पर्यावरणप्रेमी चिन्मय उदगीरकर यांनी पर्यावरण संवर्धनाच्या घोषणा देत उपस्थितांमध्ये जनजागृती केली. पवित्र गोदावरी नदीचे उगमस्थान असलेल्या ब्रह्मगिरीचे आणि गोदावरी नदीचे संरक्षण करणे ही प्रत्येकाची सामूहिक जबाबदारी असल्याचा संदेश त्यांनी दिला. “गोदावरी वाचवा, ब्रह्मगिरी वाचवा; जल, जंगल आणि जमीन जपा—तरच भविष्यातील पिढ्यांसाठी निसर्ग सुरक्षित राहील!”

ब्रह्मगिरीचे पर्यावरणीय महत्त्व :

ब्रह्मगिरी पर्वतरांग ही त्र्यंबकेश्वरच्या धार्मिक ओळखी इतकीच पर्यावरणीयदृष्ट्याही महत्त्वाची आहे. गोदावरी नदीच्या उगमाशी या परिसराचे नाते जोडलेले आहे. डोंगररांगा, वनसंपदा, जलस्रोत आणि जैवविविधता यामुळे ब्रह्मगिरी परिसराचे पर्यावरणीय महत्त्व अधोरेखित होते.मात्र वाढते शहरीकरण, पर्यटनाचा वाढता दबाव, जंगलक्षेत्रावर निर्माण होणारा ताण, मातीची धूप आणि बदलते हवामान यामुळे संवेदनशील पर्वतीय परिसंस्थेसमोर आव्हाने निर्माण होत आहेत. अशा परिस्थितीत स्थानिक परिस्थितीला अनुरूप देशी वृक्षांची लागवड आणि त्यांचे दीर्घकालीन संगोपन हा पर्यावरण संवर्धनाचा महत्त्वाचा मार्ग ठरतो.वृक्ष केवळ सावली किंवा सौंदर्य देत नाहीत, तर मातीची धूप कमी करणे, कार्बन शोषण, जैवविविधतेला अधिवास उपलब्ध करून देणे, जलचक्राला आधार देणे आणि परिसरातील नैसर्गिक संतुलन राखणे यामध्ये त्यांची भूमिका महत्त्वाची असते.

पालकमंत्री गिरीश महाजन यांचे लोकचळवळीचे आवाहन :

वृक्षारोपणानंतर उपस्थितांना मार्गदर्शन करताना पालकमंत्री गिरीश महाजन यांनी पर्यावरण संवर्धनाला लोकचळवळीचे स्वरूप देण्याची गरज व्यक्त केली. हवामानातील बदल आणि वाढते तापमान यांचा सामना करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वृक्षलागवड करण्याबरोबरच लावलेली झाडे जगविणे अत्यंत आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले.“निसर्गाचे संतुलन बिघडल्यामुळे अवकाळी पाऊस, दुष्काळ आणि वाढते तापमान यांसारख्या समस्या गंभीर होत आहेत. जास्तीत जास्त वृक्षलागवड आणि त्यांचे योग्य संगोपन ही काळाची गरज आहे. ब्रह्मगिरीच्या कुशीत झालेली ५०० वृक्षांची लागवड ही भविष्यातील मोठ्या लोकचळवळीची सुरुवात ठरावी,” असा संदेश त्यांनी दिला.नाशिक जिल्हा अधिकाधिक हिरवागार करण्यासाठी नागरिक, विद्यार्थी, सामाजिक संस्था, प्रशासन आणि वन विभाग यांनी एकत्रितपणे काम करण्याचे आवाहनही त्यांनी केले.

जलतज्ज्ञ राजेंद्र सिंह यांच्या उपस्थितीने उपक्रमाला विशेष महत्त्व :

जलसंवर्धन क्षेत्रातील कार्यासाठी ओळखले जाणारे जलतज्ज्ञ राजेंद्र सिंह यांच्या उपस्थितीमुळे या उपक्रमाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. वृक्ष, जलस्रोत आणि पर्यावरणीय संतुलन यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेऊन डोंगराळ भागात वृक्षसंवर्धनाची गरज अधोरेखित करण्यात आली.पाणी आणि जंगल हे एकमेकांशी घट्ट जोडलेले आहेत. डोंगरमाथ्यावर आणि जलस्रोतांच्या परिसरात वृक्षसंवर्धन केल्यास पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्यास, मातीची धूप कमी होण्यास आणि स्थानिक जलस्रोतांच्या संरक्षणास मदत होऊ शकते. त्यामुळे वृक्षारोपणासोबत जलसंवर्धनाचा दृष्टिकोन स्वीकारणे आवश्यक असल्याचा संदेश या उपक्रमातून देण्यात आला.

आमदार हिरामण खोसकर : निसर्ग टिकला तरच पर्यटन टिकेल :

आमदार हिरामण खोसकर यांनी ब्रह्मगिरी आणि त्र्यंबकेश्वर परिसराच्या पर्यावरणीय संवर्धनावर भर दिला. त्र्यंबकेश्वर हे धार्मिक आणि पर्यटनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठिकाण आहे. मात्र पर्यटनाचा विकास करताना पर्यावरणाचे संतुलन राखणे अत्यावश्यक असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.“निसर्ग टिकला तरच पर्यटन टिकेल. पर्यावरणाचे नुकसान करून केलेला विकास दीर्घकाळ टिकणारा नाही. स्थानिक नागरिक आणि तरुणांचा सहभाग वाढवून ब्रह्मगिरी परिसराचे संवर्धन करणे गरजेचे आहे,” असा संदेश त्यांनी दिला.

जिल्हाधिकारी आयुष प्रसाद : प्रशासनाचे पूर्ण सहकार्य :

जिल्हाधिकारी आयुष प्रसाद यांनी प्रशासन, वन विभाग आणि शैक्षणिक संस्थांमधील समन्वयाचे महत्त्व अधोरेखित केले. पर्यावरण संवर्धनाचे उपक्रम सातत्याने राबविल्यास त्याचा परिणाम दीर्घकालीन स्वरूपात दिसून येतो, असे त्यांनी सांगितले.ब्रह्मगिरी आणि त्र्यंबकेश्वर परिसरातील नैसर्गिक वारसा जपण्यासाठी प्रशासनाकडून आवश्यक ते सहकार्य करण्यात येईल, अशी ग्वाही त्यांनी दिली. विद्यार्थ्यांचा सहभाग ही या उपक्रमाची जमेची बाजू असल्याचेही त्यांनी नमूद केले.

वन विभागाकडून शास्त्रोक्त मार्गदर्शन :

वृक्षारोपणासाठी वन विभागाने विद्यार्थ्यांना आवश्यक तांत्रिक मार्गदर्शन केले. उपवनसंरक्षक सिद्धेश सावर्डेकर आणि वन विभागाच्या पथकाने डोंगराळ भागातील वृक्षलागवडीची पद्धत, योग्य प्रजातींची निवड, खड्ड्यांची रचना, मातीचे व्यवस्थापन, पाण्याचे नियोजन आणि रोपांचे संरक्षण याबाबत मार्गदर्शन केले.“झाड लावणे ही सुरुवात आहे; झाड जगविणे हे खरे उद्दिष्ट आहे,” हा विचार विद्यार्थ्यांच्या मनावर बिंबविण्यात आला. रोपांना योग्य वेळी पाणी देणे, त्यांचे प्राण्यांपासून संरक्षण करणे आणि नियमित निरीक्षण करणे यावर विशेष भर देण्यात आला.

प्राचार्य डॉ. सोमनाथ घुले : विद्यार्थी निसर्गाच्या शाळेत शिकले :

त्र्यंबकेश्वर महाविद्यालयाचे प्राचार्य डॉ. सोमनाथ घुले यांनी शिक्षण आणि पर्यावरण संवर्धन यांचा संबंध स्पष्ट केला. “शिक्षण म्हणजे केवळ वर्गात बसून पुस्तकी ज्ञान घेणे नव्हे. विद्यार्थ्यांनी समाजाशी आणि निसर्गाशी नाते जोडले पाहिजे. आजच्या उपक्रमातून आमचे विद्यार्थी खऱ्या अर्थाने निसर्गाच्या शाळेत शिकले आहेत. ‘एक विद्यार्थी–एक वृक्ष’ ही संकल्पना प्रत्यक्षात आणताना विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरणाविषयी जबाबदारी आणि संवेदनशीलता निर्माण होत आहे,” असे त्यांनी सांगितले.लावलेल्या वृक्षांच्या संरक्षणासाठी महाविद्यालयाकडून आवश्यक पाठपुरावा केला जाईल, असेही त्यांनी स्पष्ट केले.

८० विद्यार्थ्यांचा उत्स्फूर्त सहभाग :

या कार्यक्रमात त्र्यंबकेश्वर महाविद्यालयातील सुमारे ८० विद्यार्थ्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. राष्ट्रीय सेवा योजना विभागाच्या स्वयंसेवकांनीही वृक्षारोपण आणि परिसर स्वच्छता मोहिमेत सहभाग घेतला.विद्यार्थ्यांनी स्वतः रोपे लावताना पर्यावरण संवर्धनाची शपथ घेतली. परिसरात प्लास्टिक कचरा टाकणार नाही, वृक्षांची तोड होऊ देणार नाही आणि आपल्या परिसरात अधिकाधिक वृक्षलागवडीसाठी जनजागृती करू, असा निर्धार विद्यार्थ्यांनी व्यक्त केला.एका विद्यार्थ्याने व्यक्त केलेली भावना या उपक्रमाचा सार सांगून गेली—“आम्ही केवळ झाडे लावली नाहीत, तर निसर्गाशी एक नवी मैत्री जोडली आहे.”

महाराष्ट्रातील शाळा-महाविद्यालयांनी स्वीकारावी ‘एक विद्यार्थी–एक वृक्ष’ संकल्पना

या उपक्रमाची व्याप्ती केवळ त्र्यंबकेश्वरपुरती मर्यादित न राहता महाराष्ट्रातील प्रत्येक शाळा आणि महाविद्यालयापर्यंत पोहोचविण्याची गरज आहे. राज्यातील प्रत्येक विद्यार्थ्याने एक झाड लावून त्याच्या संगोपनाची जबाबदारी घेतली, तर लाखो वृक्षांची लागवड होऊ शकते.मात्र अशा मोहिमांमध्ये केवळ वृक्षांची संख्या वाढविण्यापेक्षा जगलेल्या वृक्षांची संख्या वाढविणे अधिक महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे प्रत्येक विद्यार्थ्याला त्याने लावलेल्या रोपाची जबाबदारी देऊन त्याच्या वाढीचे नियमित निरीक्षण करण्याची पद्धत विकसित केल्यास ही संकल्पना अधिक प्रभावी ठरू शकते. यावेळी महाविद्यालयाच्या वतीने आयक्यूएसी प्रमुख डॉ. विठ्ठल सोनवणे, राष्ट्रीय सेवा योजनेचे प्रमुख प्रा. विष्णू दिघे, डॉ. समाधान गांगुर्डे, डॉ. भागवत महाले, डॉ. दिलीप भेरे, डॉ. अजित नगरकर, डॉ. मनोहर जोपळे, प्रा.  गोतरणे, प्रा. खाडे प्रा. ममता धनगर, दीपक मेढे यांच्यासह शिक्षक व शिक्षकेतर कर्मचारी उपस्थित होते.

‘मिशन ग्रीन ब्रह्मगिरी’चा पुढचा टप्पा कोणता?

मेटघर किल्ला–गंगाद्वार परिसरातील ५०० वृक्षांची लागवड हा एक दिवसाचा कार्यक्रम न राहता सातत्यपूर्ण अभियान बनणे हीच या उपक्रमाची खरी कसोटी ठरणार आहे. लावलेल्या प्रत्येक रोपासाठी पाणी, संरक्षण, नियमित पाहणी आणि आवश्यकतेनुसार पुनर्लागवड यांचे नियोजन करणे गरजेचे आहे.स्थानिक ग्रामस्थ, वन विभाग, महाविद्यालयीन विद्यार्थी आणि प्रशासन यांनी एकत्रितपणे या रोपांचे संगोपन केले, तर काही वर्षांतच हा परिसर अधिक हिरवागार होऊ शकतो. त्यातून जैवविविधतेचे संवर्धन, मातीची धूप रोखणे आणि नैसर्गिक अधिवासाचे पुनरुज्जीवन यांना चालना मिळू शकते.

प्रशासन–वन विभाग–महाविद्यालय : आदर्श त्रिवेणी संगम

‘मिशन ग्रीन ब्रह्मगिरी’ची सर्वात मोठी जमेची बाजू म्हणजे विविध यंत्रणांचा समन्वय. राजकीय नेतृत्वाने दिशा दिली, प्रशासनाने पाठबळ दिले, वन विभागाने तांत्रिक मार्गदर्शन केले आणि महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांनी प्रत्यक्ष श्रमदान केले.या चारही घटकांच्या एकत्रित प्रयत्नातून पर्यावरण संवर्धनाची चळवळ अधिक व्यापक होऊ शकते. विशेषतः तरुण पिढीला पर्यावरणीय प्रश्नांशी जोडणे ही काळाची गरज आहे.

ब्रह्मगिरी वाचवा, निसर्ग वाचवा!

मेटघर किल्ला आणि गंगाद्वार परिसरात लावण्यात आलेली ५०० देशी व जंगली वृक्षांची रोपे भविष्यात मोठी झाडे बनतील, तेव्हा आजच्या या उपक्रमाचे खरे फलित दिसून येईल. प्रत्येक रोप हे भविष्यातील हिरव्या ब्रह्मगिरीचे प्रतीक ठरू शकते.वृक्षारोपण हा फोटो काढण्यापुरता कार्यक्रम न राहता तो वृक्षसंवर्धनाच्या सातत्यपूर्ण चळवळीत रूपांतरित झाला, तरच या उपक्रमाला अपेक्षित यश मिळेल. विद्यार्थ्यांनी घेतलेला पुढाकार, वन विभागाचे मार्गदर्शन, प्रशासनाचे सहकार्य आणि स्थानिक नागरिकांचा सहभाग यामुळे ‘मिशन ग्रीन ब्रह्मगिरी’ला व्यापक लोकचळवळीचे स्वरूप मिळण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.ब्रह्मगिरी ही केवळ पर्वतरांग नाही; ती त्र्यंबकेश्वरच्या पर्यावरणीय, सांस्कृतिक आणि धार्मिक जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. त्यामुळे तिचे संवर्धन करणे ही प्रत्येकाची सामूहिक जबाबदारी आहे.“वृक्ष लावा, वृक्ष जगवा; ब्रह्मगिरी वाचवा, निसर्ग वाचवा!” या निर्धाराने कार्यक्रमाची सांगता करण्यात आली. आज लावलेले ५०० वृक्ष उद्याच्या हिरव्या ब्रह्मगिरीची बीजे ठरावीत आणि ‘एक विद्यार्थी–एक वृक्ष’ ही संकल्पना महाराष्ट्रातील प्रत्येक शाळा-महाविद्यालयापर्यंत पोहोचावी, हीच या हरित अभियानाची खरी अपेक्षा आहे.

दिव्य भारत बीएसएम न्यूज
मुख्य संपादक : डॉ. भागवत महाले

दिव्य भारत बीएसएम न्यूज : सोमवार, दिनांक : 24 ऑगस्ट 2026