एआयच्या मदतीने जीवाणू प्रतिकारशक्तीवर मात; भारत-अमेरिका सहकार्य आरोग्य सुरक्षेसाठी ठरणार निर्णायक

दिव्य भारत बीएसएम न्यूज : रविवार : दिनांक २४ मे २०२६

नवी दिल्ली 🙁 प्रतिनिधी : कृत्तिका शर्मा):-

जगभरात वाढत चाललेल्या रोगाणूंच्या प्रतिरोध क्षमतेमुळे (Antimicrobial Resistance – AMR) सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेसमोर गंभीर संकट निर्माण झाले आहे. सामान्य संसर्गांवर प्रभावी ठरणारी अँटिबायोटिक्स आता अनेक वेळा निष्प्रभ ठरत असून, त्यामुळे आधुनिक वैद्यकीय उपचारपद्धतीवर मोठा परिणाम होत आहे. या पार्श्वभूमीवर अमेरिका आणि भारत कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात एआयच्या साहाय्याने रोगाणूंच्या प्रतिरोध क्षमतेचा वेगाने शोध घेण्यासाठी आणि त्यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी संयुक्त प्रयत्न करत आहेत.U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) आणि भारतीय भागीदार संस्थांमध्ये सुरू असलेल्या सहकार्यामुळे आरोग्य क्षेत्रात अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर वाढत आहे. अमेरिकेतील संक्रामक रोग तज्ज्ञ डॉ. एशले स्टिचिन्स्की सध्या एम्बसी सायन्स फेलोज प्रोग्रामअंतर्गत भारतात कार्यरत असून, एआयच्या माध्यमातून एएमआरचे अचूक निदान आणि प्रभावी नियंत्रण कसे शक्य होईल, यावर अभ्यास करत आहेत.

एएमआरमुळे आधुनिक आरोग्य व्यवस्थेला धोका

रोगाणूंची प्रतिरोध क्षमता म्हणजे जीवाणूंनी विशिष्ट औषधांवर प्रतिक्रिया देणे बंद करणे. परिणामी, डॉक्टरांनी दिलेली अँटिबायोटिक्स रुग्णांवर प्रभावी ठरत नाहीत. संसर्ग वाढत राहतो आणि उपचार अधिक गुंतागुंतीचे बनतात. आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, एएमआर आता एचआयव्ही, मलेरिया आणि क्षयरोगाइतकेच गंभीर जागतिक संकट बनले आहे.डॉ. स्टिचिन्स्की यांच्या मते, एएमआर केवळ मृत्यूदर वाढवत नाही, तर संपूर्ण वैद्यकीय व्यवस्थेलाच कमकुवत करते. शस्त्रक्रिया, कर्करोग उपचार, कीमोथेरपी आणि एचआयव्ही व्यवस्थापन यांसारख्या अनेक उपचारपद्धती प्रभावी अँटिबायोटिक्सवर अवलंबून आहेत. जर अँटिबायोटिक्स निष्प्रभ ठरल्या, तर आधुनिक आरोग्यसेवेची मोठी व्यवस्था धोक्यात येऊ शकते.

निदानासाठी एआय ठरत आहे गेम चेंजर

सध्या एखाद्या रुग्णामध्ये जीवाणू प्रतिरोधक आहेत की नाहीत, हे निश्चित करण्यासाठी प्रयोगशाळांना अनेक दिवस लागतात. जीवाणूंना वाढवून त्यांची विविध अँटिबायोटिक्सविरुद्ध चाचणी करावी लागते. या विलंबामुळे योग्य उपचार मिळण्यास उशीर होतो आणि संसर्ग वेगाने पसरू शकतो.याच समस्येवर एआय प्रभावी उपाय म्हणून समोर येत आहे. मशीन लर्निंग आणि एआयच्या साहाय्याने वैज्ञानिक आता जीवाणूंचे वर्तन सुरुवातीच्या टप्प्यातच ओळखू शकतात. एंटीबायोटिक्सच्या संपर्कानंतर जीवाणू कसे प्रतिसाद देतात, याचे विश्लेषण करून काही मिनिटांत किंवा तासांत प्रतिरोधाचा अंदाज लावणे शक्य होत आहे.याशिवाय एआय डॉक्टरांना हे ठरवण्यास मदत करत आहे की रुग्णाला प्रत्यक्षात अँटिबायोटिक्सची गरज आहे की नाही. अनेक वेळा व्हायरल आणि बॅक्टेरियल संसर्गामध्ये फरक ओळखणे कठीण जाते. एआयच्या मदतीने हा निर्णय अधिक वेगाने आणि अचूकपणे घेता येऊ शकतो.

नवीन औषधांच्या शोधातही एआयची मदत

एआयचा वापर केवळ निदानापुरता मर्यादित नसून, नवीन अँटिबायोटिक्स शोधण्यासाठीही केला जात आहे. अनेक औषध कंपन्या एआय-आधारित प्लॅटफॉर्म वापरून लाखो रासायनिक संयुगांचे विश्लेषण करत आहेत. त्यामुळे संभाव्य उपचार शोधण्याची प्रक्रिया अधिक जलद होत आहे.मोठ्या भाषा मॉडेल्सच्या मदतीने वैयक्तिक ‘अँटिबायोग्राम’ विकसित करण्याचे संशोधनही सुरू आहे. यामुळे रुग्णाला कोणत्या प्रकारच्या संसर्गाचा धोका आहे, याचा अंदाज घेऊन अधिक अचूक उपचार देता येऊ शकतील.

ग्रामीण भागापर्यंत तंत्रज्ञान पोहोचवण्याचे आव्हान

आरोग्य क्षेत्रातील अत्याधुनिक तंत्रज्ञान विकसित होत असले तरी ते ग्रामीण आणि दुर्गम भागांपर्यंत पोहोचवणे हे मोठे आव्हान आहे. डॉ. स्टिचिन्स्की यांच्या मते, एखाद्या तंत्रज्ञानाच्या विकासापासून ते प्रत्यक्ष ग्रामीण रुग्णांपर्यंत पोहोचेपर्यंत मोठी दरी असते. त्यामुळे मजबूत भागीदारी, प्रशिक्षण आणि सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेची क्षमता वाढवणे अत्यावश्यक आहे.यासाठी अमेरिका सार्वजनिक-खाजगी भागीदारीद्वारे विविध प्रकल्प राबवत आहे. कार्ब-एक्ससारख्या उपक्रमांद्वारे नवीन निदान तंत्रज्ञान आणि एआय-आधारित उपाययोजनांच्या विकासाला गती दिली जात आहे. भारतातील संस्थांनाही या उपक्रमांत सहकार्य मिळत आहे.

भारत-अमेरिका सहकार्य ठरणार महत्त्वाचे

भारतामध्ये मोठ्या प्रमाणावर वैज्ञानिक क्षमता, संशोधन पायाभूत सुविधा आणि आरोग्य डेटा उपलब्ध असल्यामुळे हे सहकार्य विशेष महत्त्वाचे मानले जात आहे. अनेक धोकादायक रोगजनक आशियाई प्रदेशातून उद्भवत असल्याने भारताची भूमिका जागतिक स्तरावर निर्णायक ठरत आहे.भारताच्या एएमआर निगराणी व्यवस्थेमध्ये सीडीसी तांत्रिक भागीदार म्हणून कार्य करत आहे. यामुळे डेटा-आधारित आरोग्य उपाय विकसित करण्यास मदत होत आहे. भारतीय परिस्थितीनुसार एआय मॉडेल्स अधिक प्रभावी करण्यासाठी स्थानिक सूक्ष्मजीवांच्या वैशिष्ट्यांचा उपयोग केला जात आहे.

आरोग्य सुरक्षेसाठी नवी दिशा

भारत आणि अमेरिका यांच्यातील हे सहकार्य भविष्यातील जागतिक आरोग्य सुरक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहे. एआयच्या मदतीने जलद निदान, अचूक उपचार आणि नवीन औषधांच्या शोधाला गती मिळणार असून, सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेला अधिक सक्षम बनवण्याचा मार्ग खुला होणार आहे.रोगाणूंच्या प्रतिरोध क्षमतेविरुद्धची लढाई ही केवळ आरोग्य क्षेत्रापुरती मर्यादित नसून, ती जागतिक स्थैर्य, आर्थिक सुरक्षा आणि भविष्यातील वैद्यकीय व्यवस्थेच्या टिकावाशी संबंधित आहे. भारत-अमेरिका भागीदारीमुळे या संकटावर मात करण्यासाठी नव्या आशा निर्माण झाल्या आहेत।

दिव्य भारत बीएसएम न्यूज : रविवार : दिनांक २४ मे २०२६
सौजन्य:स्पैन